×

Кәсіби деформация және одан аман қалуға болады ма?

20.01.2018

                        Алғашқыда жұмысты бастағандағы энтузиазм, барлығын жасауға және барлығын білуге деген құлшыныс. Түнгі ұйқыны қиып, барлығын бүге-шүгесіне дейін жасау! Иә, әрбір адам басынан өтетін жағдай. Бірақ бірнеше жылдан кейін: сіз ашуланшақ, тез шаршап кететін. Ал, осыдан бірер жыл бұрын ғана “Ол өте керемет тұлға” деп жақсы айтатын бастығыңыздың талаптары сізді өз-өзіңізден шығарады, әріптестеріңіз сізді тітіркендіреді, ал кезінде аңсап келген жұмысыңызға өкінішпен қарайсыз. Бұның барлығы кәсіби дефомация белгілері.

Кәсіби деформация - бұл жаңа ұғым. Тек XIX ғасырдың соңында адамның кәсібі оған қалай әсер ететінін зерттеу үшін пайда болған ғылым еді. Терминді Х. Ландерок ұсынған болатын.  Кәсіби деформация- түсінуге қиын құбылыс. Оны көп жылдық тәжірибесі бар адам да, жұмысың жақында бастаған адам да сезінуі мүмкін. Бұл тек уақыт сұрағы. Сол себепті, кәсіби деформация кез келгеніміздің өмірімізде болуы мүмкін. Кәсіби деформация көптеген факторлардың әсерінен қалыптасады, соның ішінде қатаң тәртіп, біртұтас, қалыпты іс-әрекет, мағынасыз әрекет және шығармашылық жағынан тыйылу. Бұндай жағдайдың пайда болуы адам іс-әрекетінің стереотипті болуына әкеліп соғады.

Оның өзіңдік жақсы жақтары мен кемшіліктері болады. Мысалы, артықшылытарына: тез, әрі оңай жолмен белгілі бір көлемдегі материалдармен жұмыс жасаудағы ептілік, қандай сұрақ алғашқы назарды, қайсысы одан кейінгі приоритетте екендігін ешқандай анализсіз білу. Кемшіліктеріне: бұндай кәсіби стереотиптерді жұмыстан тыс, мысалы жеке өмірде қолдану.

 

Осылайша, В. Гафнер атап өткендей, 10 жылдан астам жұмыс тәжірибесі бар мұғалімдер, әсіресе холериктер, үстемдікке бейім. Бұл үйдегі шамадан тыс талаптарға, басқа адамдарға қатысты қателіктерді байқауға және түзетуге, басқаларды басқаруға деген ұмтылысқа байланысты.

Кәсіптік деформацияның көріністері мен формалары бір-біріне ұқсас келмейді, бірақ көбінесе әдеттегідей басқарушылық эрозия және эмоциялық күйзеліс бейнесінде келеді. Бұның ішіндегі ең сорақысы- басқарушылық эрозия. Басқарушылық эрозия - басқарушы лауазымдарда жұмыс істейтін адамдарда дамитын қызықты құбылыс. Бұл симптомның механизмі өте оңай түсіндіріледі: уақыт өте келе, басшы қол астында жұмыс істейтін адамдарға қатысты билікті табыстан гөрі жақсы көре бастайды. Жиі бұл: әріптестерді толық бақылауға және жұмыс процесін оңтайландыруға емес, сонымен қатар қызметкерлерді құлдыққа айналдыруға әкеліп соқтыратын ережелерді енгізумен сипатталады.

Бұндайда жақсы компаниялардың тиімді әдісің қолдану қажет, себебі “бұзылған бастық” тек қол астында жұмыс жасайтын адамдардың ғана емес, жалпы компанияның сорына айналады. Ондайда тек ол адамды басқа лауызымға ауыстырып, орнына жаңадан адам тағайындау болады және бұл механизм бір қалыпты болу керек. Мәңгілік тұрақтылық бұндайда жағдайды қиындатады. Келесі мәселе- толықтай күйіп кету. Жиі кездесетін кәсіби деформация себебі. Терминнің авторы американдық психолог Херберт Фрейдденбергер: «Күйіп кету: жоғары жетістіктердің жоғары бағасы» кітабында ол күйзелісті синдром ретінде анықтайды. Бұл еңбегінде психолог мыңдаған әр түрлі сала мамандарына зерттеу жасаған. Нәтижесінде олардың көбісі  уақыт өте келе өздерінің кәсіби жағынан осал екендерің, не болмаса бұрынғыдай бұл мамандықтан рахат алмайтындары жайлы жиі айтқан.

Сондықтан Фрейденбергер бұл синдром жұмысқа көп уақыт жұмсаған, алайда аталмыш жетістікке жетпеген адамдарға тиесілі деп пайымдайды.

Оның үстіне, зерттеуге сәйкес, эмоционалды күйзелуден зардап шегу жасқа, отбасылық жағдайға немесе тіпті жұмыс тәжірибесіне байланысты емес. Алайда, жыныстық фактор мұнда әсер етеді. Әйел адамдар бұл синдромға ер адамдарға қарағанда әлдеқайда бейім. Бұл синдромның пайда болуына әкеліп соғатын тағы бір фактор бар: жауапкершіліктер қызметкерлер арасында дұрыс бөлінбеген топта жұмыс жасау және бүгінгі күні толықтай “күйіп кеткен” және жұмысына ынтасы жоқ адамдар саны күннен-күнге өсуде. Алайда, егер өзіңізді бұл қатардан тауып, көңіліңіз түскен босла, асықпаңыз. Ол емделетін синдром!

  • Егер сіз топта немесе адамдармен тікелей қатынасқа түсетін ортада жұмыс жасайтын болсаңыз, онда сіз өзара қарым-қатынас жасаған адамды түсінуге тырысыңыз: студент, науқас, тұтынушы. Мүмкін сіз үй тапсырмасын немесе үздіксіз жетістіктерді әрдайым орындамағаныңыздан босатылмайтын шығарсыз, бірақ кем дегенде сіз басқа адаммен не болып жатқанын түсінесіз.

  • Кәсіби эмпатияны дамыту үшін сіз өзіңіздің ерекшеліктеріңізге бейімделуге үйрететін арнайы тренингтер мен біліктілікті арттыру курстарына барып көріңіз.

  • Егер мамандықтың тұжырымдамалық негізін өзгерту мүмкін болмаса, онда мамандықты өзгерту жеңілірек болады. Сізге сәйкес келмейтін формальды құрылымды өзгертуге болады: өзіңізге ыңғайлы бағытта жұмысты реттеу, ыңғайлы кестені таңдауға және сізге шынымен ыңғайлы болатын топтың бір бөлігі болуға тырысыңыз.

  • Әріптестермен жауапкершілікті бөлісуге қорықпаңыз, өзіңіздің тапсырмаңызды нақты анықтаңыз, қайта өңдеуден бас тартыңыз, ол үшін сізде күш жоқ. Басқаша айтқанда, ішкі ресурстарға көңіл бөліңіз.

  • Өзіңіздің қызуғышылқтарыңызды және достарыңызды кәсіпқой саладан тыс жоғалтпаңыз. Тек сіздің мамандығыңызға тиесілі емес, жалпы қызықты кітаптарды оқып шығыңыз, демалыс туралы ұмытпаңыз және армандауды ұмытпаңыз. Барлығы да қарапайым, бірақ бұл шынымен жұмыс істейді.